ЧЭМЭ БИЛЭ АJ ВОТЫШЕhА!
ЧӘМӘ БИЛӘ АЈ ВОТЫШЕҺА!
(Толышә вәјә)
Манги 8-дә вәјәбе – Толышә вәјә. Чәмә хосә билон гыләјни вәјә кардыше боштә јолә кинә. Де кәшон-кәшони вардышоне вәју де бәги, нышандышоне тахтәдә. Һәлбәттә, бә вәјә “Хыдо хәј быдә!” бәвотен. Әмәнән һежо жәгоән вотымоне. Әмма чымы ијо мәғсәд сәнибәтон вотеј ни чәмә вәјәдә вотә сыханон. Һар кәси дыләдә кон орзујон һестбинбу, бешин мәрд-мәрдонә, вотышоне, чәјоән рахс кардәкәси рахсыш карде, ныпијәкәсән ныште ыштә вырәдә, һардыше Хыдо роснијә ноз-немәтон, шукур кардыше бә Хыдо јолјәти!
Ым чымы иштирок кардә иминә вәјәбе ки, мусиғикорон һәммәј толышбин. Хыдошон комәг быбу, лап чокә вәјәшон барде! Шәхсән бәмы ләзәтыш дој, ыми вотәниним ијо!
Вәјәдә быәкәсон вејнијән һежо чәмә толышә быјон ијән һовонбин. Һәммәј кәшбәкәш доәшонбе, де һәзо орзу омәбин бә вәјә.
Сывој чәмә толышон, бы шәһрәдә жијә кали тырконән вәјәдәбин. Ыштәнымон арәје, вәјәсојб чандә сороне жимон кардејдә әјо, дустоныш һесте, кој һәмроныш һестин әјо. 6-7 кәс Османы тырконбин ки, әвонән деәј бә иврә ко кардејдән. Сыфтәо ыми бывотым ки, бәмы лап веј хош омәјн һәмон ә Османи тыркон, чокнә лозиме дылисыхт иштирок кардышоне вәјәдә! Чәвон кали кәсон дештә жени омәбин, женонән һәммәј урусән быбон, һиҹобәдәбин! Чымисә чокә ко һәни чич бәзне бе бо мысылмони! Мердонән ки чок-чоки иштирок кардышоне, рахс кардәкәсонән бин чәвон дыләдә, чокнә бәвотен, һар чиј ыштә ғајдәдәдәбе. Әмма чымы бы мәғалә нывыштеәдә мәғсәд ымони вотејән ни.
Мәсәлә бымәдәј ки, муғәннијон һәм бә толыши, һәмән тырки маһнејон һандејдәбин. Сыхан вотәкәсон, хәј-дыво доәкәсонән һар дыглә зывонәдә гәп жәјдәбин, меһмононән ғејри-ади дијә кардејдәныбин быми. Шәхсән аз ыштән сыфтә бә тырки доме хәј-дыво, чәјо чәмә мусиғикорон гыләјни гәдә-гәдә бәчымы гушыш воте ки, Миәллим, есән бә толыши ды-се кәлимә бывот. Вотем, бә чәш! Мандәкәсонән жәго: кон зывонәдә пијејдәшонбе, жәгоән хәј-дыво дојдәбин.
Вәјә лап шинә вахтәдә бәнемон чәмә Озорбојҹони кали тыркон гырд бә ҹәзә-вәзә дәшән! Һа пијәмоне бызнәмон, чич быә, бә жычиј шәкымон ныше. Тикәј дәварде, әвон ыштән гәдә-гәдә озывон омәјн. Бәвәдә зынәмоне, ај дод, го чики һијәдәјбән! Чичбе чәвон дыли дард, чы озо гыније бәвон?
Гыләј Озорбојҹони тырк һесте, чандә соронин аз ыштәнән әј чок зынејдәм, веј вахте дустәти кардејдә де вәјәхыванди. Һич вахтијән тырки-толыши сыхани енибәғанде. Ҹо кәс сыхан кардеәдән, һежо толышон тәрәфи бәгәте ки, “Ымән гыләј хәлғе, чәјән һестыше ыштә һәх, бымәдә чы јавә ко һесте ки?” – бәвоте. Интаси һич нызнәме чокнә бе, чы бәло гыније бәј, ја ҹо гыләј тырки мәвужи жычиш воте бәј, имон азизе, әзыним воте, әмма әв озывон омәј, чич омәј! Омәј ныште чәмә тоно, огарде вотыше бәчәмә гыләј билә: “Һәни жыгоән нибәбејәни, чымы бојли, маһнејон һәммәј бә толышин”!
Ғоччәғә Биләм, огарде бә и гәв вотыше бәј: “Әмә чандә соронин вотејдәмон бәшмә ки, милли камијәти гыләј јолә дарде ки, чәмә хәлғ чандә сороне бы зылләти дыләдә жимон кардејдә, әмма шымә бәчәмә сыхани бовә кардејдәнишон. Есә чич бе, шымә ҹәми ды-се саат милли ками бе зынејдәнишон, әлбәһол бә зывон омәјшон. Есә зынәоне, әмә чичон кәшејдәмон шымә дыләдә”?Хонәхо ку-пәшимон бе бәштә вотә сыхани горәнә, там-тамижә әште, ше ныште ыштә вырәдә.
Чыми нывыштеәдә мәғсәдым әве ки, быдә әмәни бә тыркон доә, толыши дејәвон, әвони де толышон һәғиғәтән быјә һисоб кардә, ыштәни Озорбојҹони һукмәти роәдә сыханәдә шәһид кардејро һозы зынә кали толышон бызнын ки, чәвон дејәмә быјәти детобә чәмә толыши зывонәдә гәп жәје. Чанә әмә чәвон зывонәдә гәп быжәномон, чанә ыштәни чәвон рукә быјә бызномон, чанә әвони баш, ыштәни ехроҹ бызномон, анән әвон быјән дејәмә!
Вај-шивән бәвәдә бино бејдә ки, дыглә толыш дәмандејдә бо ыштә зывонәдә ды-се кәлимә воте, ја ыштә зывонәдә бо гыләј маһне һанде, бәвәдә әмә бејдәмон чәвон и нумрәјнә дышмен! Һозы бејдән ки, әмәни бәјжи-бәјжи ебән! Чә хонәхо һәхәдә ки нывыштыме, әв һәлә ыштәни дуст зынејдә бәмә. Вај бә ружи ки, дуст ныбәкәс бымәсы толыши зывонәдә гәпи ја маһне, әсыл бумәларзә бәвәдә гынејдә, кам мандејдә хәробә бынә чәвон кәон!
Әмма ымијән бывотым ки, чәмә Билә ај вотышеһа! Лап теғыш бекарде чымы дыло!
http://tolishpress.org